فرهاد ویاړ
چیرې مې د شوروی اتحاد د نومیالی موسیقی پوه دیمتری شوستاکوویچ څخه لوستی وو چې: «بی ایدئولوژی موسیقی وجود نلری، آن پخوانی آهنګ جوړونکو په پوهیدنې یا نا پوهیدنې سره په خپلو آثارو کې سیاسی اندونه څرګندول. موسیقی کولای شی او باید د انسان او د هغه د پرمختګ په چوپړ کې وی. باید هغه ته ځواک ورکړی څو خپل روحی غنا وپالی. ما ته موسیقی، فلسفی اند او منځپانګه لری. زما په فکر هر آهنګ جوړونکو باید د خپل اثر د تصنیف مخکې د خپلې موسیقۍ فلسفی او آرمانی بنسټونو ته فکر وکړی.»
او تیکن جا فاکلی، یو له هغو سندرغاړو او د رګی موسقی آهنګ جوړونکی دی چې د «شوستاکوویچ» په شان، موسیقی د فکر، اند، باور، هیلې، آرزو او د ولس او انسان لپاره کاروی او د همدې لپاره وایی چې هغه د افریقایی ماشومان غږ دی:«دا ماشومان ما خپل غږ ګڼی، ځکه په خپله کوم غږ نلری.» او «زه د هغوې غوښتنې نړۍ ته څرګندوم، د ټولو هغو خطرونو سره چې ورسره مخامخ یم او د همدې لپاره اړ شوم چې خپل هیواد، د عاج ساحل پریږدم او له هغه ځایه وتښتم.»
جا فاکلی وایی چې «مونږ د پیړیو برده توب او مستعمره توب وروسته پنځوس کاله کیږی چې خپلواکی لرو. خو مونږ یوازې د خپلواکۍ فوټوکاپی تر لاسه کړی ده. نن مونږ د خپلې خپلواکۍ د اصلی سند لپاره دعوا کوو. مونږ سیاسی او همدا ډول اقتصادی خپلواکی غواړو. خپلواکی نه ورکول کیږی، بلکې اخیستل کیږی.»
او د همدې لپاره هغه د موسقیۍ په مرسته د بیوزلو او زیارکښو انسانانو په کوڅو کې ګرځی او زیارکښان منسجم کوی، هغه د بی سوادو وګړو کورونو ته ورځی، ورونه یې ډبوی او د ښوونځیو تګ ته یې هڅوی او نوم یې «افریقایی انقلاب» ږدی او باور لری چې بی له پوهې بریا نه تر لاسه کیږی. هغه په کوڅو کې د خلکو سره کښینی، د هغوې دردونو ته غوږ ږدی، کورنۍ جګړې وحشت بولی او دیکتاتور لورنت ګباګوی د وحشیانه جګړو لپاره د خلکو جلاد ګڼی او همدا لامل دی چې شعرونه، ترانې، ترجیع بندونه، فریادونه یې د ولس په آواز بدلیږی او د وحشیانو کړیکه پورته کوی او د دې لپاره چې د فساد، جګړې، بدمرغی، زبیښاک او غلا په ضد ترانې وایی، ترانې یې سانسوریږی. خو وایی « که هغوې د دې لپاره چې زه رښتیا وایم ما تروروی، څه فرق نکوی، زه چمتو یم. یو څوک بالاخره باید دا شیان ووایی.»
تیکن جا فاکلی وروسته له هغې د ولسونو تر منځ په یو اتل بدل شو چې تلونکی ولسمشر ګباګوی ته یې جلاد وویل او د هغه د سیال السین کوییتارا غوښتنه، چې ورته ترانه ووایی، په قاطعیت رد کړه، او همدا لامل شو چې د جلا وطنۍ لاره ونیسی او لا په کلک هوډ د خلکو دردونه آواز کړی.
هغه باور لری چې ښکیلاکګر هیڅکله له زیارکښو ملتونو سره مرسته نشی کولای او یوازې موخه یې د هیوادونو لوټل دی: «له برده دارۍ وروسته د ښکیلاک وار راغی. کله چې هغه هم تیر شو، ښکیلاکګرو د «مرستې» خبره رامخې ته کړه، د هغوې تر نظر لاندی مرسته. لودیځ همدا اوس هم د افریقا ځمکنی زیرمې لوټی.» «زمونږه لویه وچه، افریقا شتمنه ده، خو افریقائیان په فقر کې ژوند کوی. دا وضعه عادی نه ده، که ده؟ دا زما پیام دی.»
هغه وایی چې هیڅوک افریقا نشی بدلوی او دا یوازې خلک دی چې دا کار کولای شی او په دې اړه خپل رسالت داسې څرګندوی:«دا امکان نلری چې هم د ستمځپلو بیانونکی ووسم او هم له هغوې فاصله واخلم، لکه د مایکل جکسن غوندی د مشهورو سندرغاړو په شان. دا کار عملاً ناشونی دی.» او همدا دی چې د خپلې لویې وچې د سوځیدو، ایره کیدو، لمبه کیدو، لوټیدو او ویجاړیدو خبرې کوی او له هیلې او آزادۍ غږیږی.
دوې پر دیکتاتورۍ باندې سترګې پټوی
یوازې د دې لپاره چې مونږ وږی وساتی
دوی زمونږ ثروتونه لوټوی
څو مونږ ژوندی خخ کړی
دوی کانګو وسوځوله
انګولای یې په لمبو کې ایره کړه
ګابون یې په کنډواله بدل کړ
کنشاسا یې وسوځوله.
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
برده، مستعمره، رنځیدلی او لوټیدلی افریقا!
افریقا پوروړی ده؟!
یو غر پیسې
چې ښکیلاکی فرانس آفریک غلا کړی (۱)
هغه ګناهګارو مستبدینو غلا کړی
چې په سویس کې د خپلو بانکونو مخې ته ودریدلی
له هغو بډو سره چې سیروان ورکړی (۲)
له هغه پورونو سره چې له دُبی یې اخیستی دی (۳)
برده، مستعمره، رنځیدلی او لوټیدلی افریقا!
د مزدورانو په مزد
او د شکنجه ګرو په وسلو
میلیاردونه فرانکه
له بده مرغی هیواد څخه غلا شوی دی
د هوپوه له شلاقونو سره(۴)
او د ساسو له چټلو پیسو سره (۵)
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
آیا افریقا لا هم پوروړی ده؟ ـ نه!
*
۴۰۰ کاله ښکیلاک
کلونه اجباری کار
زرګونه شرکتونو چې دا وچه یې لوټولی ده
د پیسو نړیوال صندوق توطئی
د نړیوال بانک ملنډې
او ملیاردونه یورو چې دوکه بازانو غلا کړی
د بیلانسونو په جعلی شمیرو سره
د ساسو په چټلو پیسو سره.
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
*
یو غر پیسې
چې ښکیلاکی فرانس آفریک غلا کړی
د افریقا ولسمشران هر یو په یوې معاملې کې لاس لری
د هوپوه له شلاقونو سره
له بُنګو ګُنبو سره (۶)
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
په رښتیا، افریقا پوروړی ده؟!
زما د هیواد وضعه خرابه ده
(ترجیع بند)
ـ ۱ـ
زما د هیواد وضعه خرابه ده
زما د هیواد وضعه خرابه ده
زما د هیواد وضعه خرابه ده
زما د هیواد وضعه خرابه ده
تل خرابه ده
هو، زما د هیواد وضعه خرابه ده!
پخوا د شمال او سویل خبرې نه وی
خو اوس ټول شیان فاسد شوی دی
پوځ خپور شوی دی
محصلین خپاره شوی دی
ټولنه خپره شوی ده
او ان میندې مو په بازارونو کې خپرې شوی دی.
ـ ۲ ـ
پخوا د مسیحی او مسلمان خبرې نه وی
خو اوس یې ټول شیان فاسد کړی دی
پوځ خپور شوی دی
محصلین خپاره شوی دی
ټولنه خپره شوی ده
او ان میندې مو په بازارونو کې خپرې شوی دی.
ـ ۳ ـ
د ساحل عاج د فرقه ای لمسونو وروسته (۷)
چې ئو یې اختراع کړ او اِ او اُ او اَ
مونږ
د بیعدالتۍ لپاره، د قبیله پالنې لپاره، د بیګانه ستیزۍ لپاره
کم درمل لرو.
ـ۴ ـ
جاماناگناگامونا
اُبافِکانگنانجاماناگناگامونا
جاماناگناگامینالوهو
اُبافِکانگنانجاماناگناگامونا
ماگومیبافِکاگنانجاماناگناگامونا
اللهماهوکیلیچیلا
جاماناگناگامولالوهو
جاماناگناگامولا
جاماناگناگامولا (۸)
سیاسی جګړه
زه په یاد لرم کله چې ځوان وم
سیاستوالان زمونږ بانډې ته راغلل
هغوې زما له والدینو وغوښتل چې ورته رایه ورکړی
او زما پلار وویل: نه، نه، زه دوې ته رایه نه ورکوم!
هیله، ژمنه، ښه ژوند، زده کړه
ښه واټونه او امنیت ما ته د راتګ لاره نه پیژنی
او غږ یې له ما ډیر لیری دی.
حکومتونه، وزیران او رییسان له زیاتو میرمنو سره
پوهنتونونه او شخصیتونه
ما ته د راتګ لاره نه پیژنی
او له مونږ نه ډیری لیری پراته دی.
زه په یاد لرم کله چې ځوان وم
پلار مې د خپلې کورنۍ او ملګرو څخه تری تم شو
هغه یې بوتو چې په سیاسی جګړې کې وجنګیږی
او اوس د سیاسی جګړی لپاره قربانی کیږی.
افریقایی انقلاب
مونږ انقلاب غواړو
د ځوانانو انقلاب
د روڼ اندو انقلاب
دا انقلاب د افریقایانو لپاره د تعلیم انقلاب دی
مونږ انقلاب غواړو
د ځوانانو انقلاب
د روڼ اندو انقلاب
دا انقلاب باید د تور پوټکو انقلاب وی.
*
وروره، ښوونځی ته لاړ شه
او زده کړه چې دوې څه کوی
ښوونځی به ستا سترګې خلاصې کړی
د خلکو په وضعیت به پوه شی
وروره، ښوونځی ته لاړ شه
ته به ژر په ټولو هغو ستونزو پوه شې
چې ستا هیواد یې زغمی
وروره، ستا په ذهن کې
هغه ځواک دی چې نړۍ بدلولى شی
پوهه به له تا سره مرسته وکړی
چې ښه هیواد جوړ کړى
وروره ستا په لاسونو کې
د افریقا د خلاصون کلی ده
چې دې حکومت ورکه کړی ده
افریقایی انقلاب باید د تورپوټکو د آزادۍ انقلاب وی
تبعیض
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
خدای دا نړۍ د ټولو لپاره پیدا کړه چې په کې ژوند وکړی
او وی ویل: یوه نړۍ او یو خلک
هو، وې ویل: یوه نړۍ او یو خلک
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
*
خدای دا نړۍ د ټولو لپاره پیدا کړه چې په کې ژوند وکړی
او وی ویل: یوه نړۍ او یو خلک
هو، وې ویل: یوه نړۍ او یو خلک
خدای دا نړۍ د ټولو لپاره پیدا کړه چې په کې ژوند وکړی
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
*
تبعیض شرم دى
هو، تبعیض شرم دی
د انسانیت لپاره شرم دى
جا، هو جا وایی
زه نه پوهیږم ولی زما خلک په سویلی افریقا کې ژاړی
جا، هو جا وایی
زه نه پوهیږم ولې زما خلک په امریکا کې ژاړی
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
جا، هو جا وایی
زه نه پوهیږم ولې زما خلک په سویلی افریقا کې ژاړی
جا، هو جا وایی
زه نه پوهیږم ولې زما خلک په امریکا کې ژاړی
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
زه نه پوهیږم ولې، اوهو، زه نه پوهیږم ولې
زه نه پوهیږم ولې، اوهو زه نه پوهیږم ولی
زه نه پوهیږم ولې، اوهو زه نه پوهیږم ولې، ولې، ولې، ولې...
په نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
زه نه پوهیږم ولې، آه، نه پوهیږم ولې
زه نه پوهیږم ولې، ولې، ولې، ولې، ولې، ولې....
په دې نړۍ کې ولې باید تبعیض وی؟
افریقا
افریقا، افریقا
افریقا غواړی چې آزاده وی
مور ـ افریقاـ
افریقا غواړی چې آزاده وی.
زه د هغوې په سیستم پوهیږم
چې زما د خلکو په وړاندې یوه توطئه ده
که جا له مونږ سره وی
هیڅوک هم زمونږ په ضد کیداى نشی
که جا زمونږ د خلکو لپاره وی
زه نه پوهیږم چې څوک به کوښښ وکړی
څوک به کوښښ وکړی چې زمونږ دښمن ووسی
زما افریقا غواړی چې آزاده ووسی
زه د هغوې په سیستم پوهیږم
چې زما د خلکو په وړاندې یوه توطئه ده
که جا له مونږ سره وی
هیڅوک هم زمونږ په ضد کیداى نشی
که جا زمونږ د خلکو لپاره وی
زه نه پوهیږم چې څوک به کوښښ وکړی
څوک به کوښښ وکړی چې زمونږ دښمن ووسی
زما افریقا غواړی چې آزاده ووسی.
*
افریقا غواړی چې آزاده ووسی
لکه زمری په ځنګل کې
افریقا غواړی چې آزاده ووسی
لکه مرغۍ په آسمان کې
که ته نه پوهیږى، نه پوهیږى
ته باید پوه شى
چې مور ـ افریقا ـ آزاده نه ده
اوهو، اوهو آزاده نه ده!
اوهو، اوهو آزاده نه ده!
مور ـ افریقاـ آزادی غواړی
کله چې زه د آزادۍ په اړه غږیږم
زه د اقتصادی آزادۍ په اړه خبرې کوم
کله چې زه د آزادۍ په اړه خبرې کوم
زه د سیاسی آزادۍ په اړه خبرې کوم
که ته تر اوسه نه پوهیږى، تر اوسه نه پوهیږى
اوس باید پوه شى
مور ـ افریقاـ لا آزاده نه ده
اوهو، اوهو آزاده نه ده!
اوهو، اوهو آزاده نه ده!
مور ـ افریقاـ غواړی چې آزاده شی!
----------
(۱) فرانس آفریک د هغه دولتی مافیائی نظام نوم دی چې د دوګل په وخت کې د ژاک فکار لخوا رامنځته شو (د فرانسې له دولت سره د افریقایی مخورو اتحاد)
(۲) سیروان یو فرانسوی فاسد سوداګر و چې په ځانګړی توګه په افریقا کې په تیره بیا د اِلف ELF فرانسوی شرکت په تړاو فعال و.
(۳) ایدریس دبی، د چاد دیکتاتور
(۴) هوپوه بویګنی – د ساحل عاج پخوانی ولسمشر و.
(۵) ساسون ګوسه – له ۱۹۷۹ څخه تر ۱۹۹۲ کلونو پورې د زئیر ولسمشر چې د کنګو اوسنی ولسمشر دی.
(۶) عمر بنګو – د ګابن پخوانی ولسمشر
(۷)Ivoirité ایوُیریته: هغه اصطلاح ده چې دګباګبو په وخت کې د دې لپاره چې د ساحل عاج «پخوانی اصیل» د «عوضی متجددینو» په وړاندې ولمسوی، په ساحل عاج کې یې اختراع کړه.(تفرقه واچوه او حکومت وکړه)
(۸) په هیواد کې ګنګستیا واکمنه ده
هغوې غواړې زمونږ هیواد په مخمصه کې ښکیل کړی
ټول هغه کسان چې غواړی زمونږ هیواد له منځه ویسی
خدایه ته یې جزا ورکړی
ګنګستیا واکمنه ده
او هر څوک یوازې په خپل فکر کې دی
